سند ملی موزه‌های ایران

مصوبه «سند ملی موزه‌های ایران» که در جلسه ۹۲۶ مورخ ۱۴۰۵/۲/۲۲ شورای عالی انقلاب فرهنگی و بر اساس مصوبه جلسه ۵۷۶ شورای معین شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسیده است؛ به شرح ذیل برای اجراء ابلاغ می‌گردد:

مقدمه

در جهان امروز، مفهوم موزه دچار تحول بنیادین شده و از مکانی برای نمایش کالبدی اشیاء به نهادی اجتماعی، علمی و ارتباطی ارتقاء یافته است. این نهاد می تواند موتور محرکی برای تعالی فرهنگی، آگاهی اجتماعی، خلاقیت، یادگیری و دیپلماسی عمومی‌باشد. بنا بر تعریف روزآمد شورای بین‌المللی موزه‌ها، «موزه نهادی دائمی و غیرانتفاعی و در خدمت جامعه است که به پژوهش، گردآوری، نگهداری، تفسیر و نمایش میراث می پردازد، بر پایه اخلاق و تخصص اداره می‌شود و تجربه های گوناگونی از جمله تجربه آموزش و تأمل را برای بازدیدکنندگان خود فراهم می آورد».^۱

در کشور ایران با پیشینه ای کهن از تمدن، موزه‌ها نقشی بی بدیل در بازنمایی هویت و تقویت خودباوری فرهنگی ایفاء می کنند و از ظرفیتی والا برای ایجاد وحدت و وفاق ملی و کمک به حل مسائل اجتماعی برخوردارند. این نهادهای فرهنگی با بازنمایی مفاهیم و ارزش های فرهنگی، هنری و اجتماعی، امکان درک عمیق تری از زندگی گذشته را برای به کارگیری در زندگی امروز و فردا فراهم و زمینه ای برای تعاملات فرهنگی ـ اجتماعی و ابزاری مؤثر در توسعه دیپلماسی فرهنگی و شکل گیری تمدن نوین ایرانی ـ اسلامی پدید می آورند. اما واقعیت آن است که با وجود این پشتوانه سترگ، غفلت از نقش راهبردی موزه در حکمرانی فرهنگی، ضعف در نظام قانون گذاری و استانداردگذاری، نبود سازوکارهای پایدار تأمین مالی، کمبود نیروهای متخصص و عقب ماندگی از فناوری های نوین، از جمله چالش هایی هستند که موزه‌ها در ایران با آن مواجه اند.

بر اساس آخرین داده های رسمی، ایران دارای حدود ۶ میلیون شیء فرهنگی ـ تاریخی ثبت شده در مخازن و موزه‌ها است و در حال حاضر۸۷۰ موزه در کشور فعال است. از این میان، ۲۶۱ موزه زیر نظر وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی قرار دارد؛ ۳۳۴ موزه توسط سایر دستگاه های دولتی اداره می شوند؛ ۲۳۸ موزه خصوصی هستند و ۳۷ موزه نیز به صورت مشارکتی مدیریت می شوند. این ظرفیت عظیم، اگرچه کم نظیر است، اما میزان بالفعل سازی آن متناسب با استانداردهای جهانی نیست. شایان ذکر است، تعداد موزه‌های فعال کشور پیش از انقلاب اسلامی ۴۴ موزه بوده است که آمار فوق الذکر نشان دهنده رشد چشمگیر این حوزه است. بر طبق آخرین آمار ثبت شده بازدید، در سال ۱۴۰۳ تعداد ۲۱,۰۹۷,۰۷۷ نفر از موزه‌های وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی(۲۶۱ موزه) بازدید کرده اند که از این تعداد ۲۰,۸۸۰,۲۲۶ بازدیدکننده داخلی و ۲۱۶,۸۵۱ نفر بازدیدکننده خارجی بوده است. یعنی سهم گردشگران خارجی از بازدیدهای موزه ای کمتر از یک درصد است. این شاخص به تنهایی نشان دهنده فاصله میان ظرفیت بالقوه موزه‌ها و جایگاه واقعی آن ها در عرصه گردشگری فرهنگی و دیپلماسی عمومی است.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

۱-  ICOM, Prague, ۲۴ August ۲۰۲۲.

سهم موزه‌ها از اقتصاد فرهنگ نیز کمتر از ۰,۲ درصد برآورد می‌شود، در حالی که در کشورهای پیشرو، این سهم بین ۲ تا ۵ درصد است. نسبت بازدید سالانه از موزه‌ها به جمعیت کشور، کمتر از یک بازدید به ازای هر شهروند است، در حالی که این شاخص در دیگر کشورها بیشتر است. از منظر شاخص های عدالت فرهنگی نیز توزیع موزه‌ها در کشور نامتوازن است و بیش از ۶۰ درصد موزه‌ها در کمتر از ۱۰ استان متمرکز شده اند. این ارقام، ضرورت بازنگری راهبردی و شکل دهی سندی جامع برای تحول موزه داری ایران را آشکار می کند. این سند راهبردی که در چارچوب مصوبه نقشه مهندسی فرهنگی کشور (ابلاغی ۸ خرداد ۱۳۹۲) به ویژه اقدامات ملی ۱۷ تا ۱۹ از راهبرد کلان ۲ تدوین شده می کوشد تصویری روشن از وضعیت موجود، روندهای جهانی، نیازهای واقعی و چشم انداز مطلوب موزه‌های ایران را ترسیم کند.

این سند، ضمن بهره گیری از تجارب موفق بین‌المللی، الگوهای شاخصی همچون کشور چین را مورد بررسی تطبیقی قرار داده است. این کشور، با ۷,۰۴۶ موزه فعال و ۱,۴۹ میلیارد بازدید سالانه، الگوی مبتنی بر سرمایه گذاری پیوسته، مشارکت مردمی، ترکیب نظام بودجه ای چندسطحی و سازوکار ارزیابی ملی را به کار بسته است. در این کشور، سالانه ۴۳ هزار نمایشگاه و بیش از نیم میلیون برنامه آموزشی برگزار می‌شود. فرانسه، نظامی مبتنی بر استقلال مدیریتی، تنوع مالی، تمرکززدایی و پیوند عمیق موزه‌ها با نظام آموزشی ایجاد کرده، نظامی که موزه‌ها را به مراکز پژوهشی و آموزش عمومی تبدیل نموده است. امارات، با مدل آینده نگرانه خود، موزه را موتور محرک تنوع اقتصادی و قدرت نرم تعریف کرده است. بناهایی چون لوور ابوظبی و موزه آینده دبی، نمونه هایی موفق از به کارگیری معماری خلاق، محتواهای مجازی و برندینگ فرهنگی در مقیاس جهانی به شمار می روند. این نمونه ها نشان می دهد که موزه‌ها می توانند نقشی فراتر از نگهداری اشیاء داشته باشند و به پیشران توسعه فرهنگی و حتی اقتصادی بدل شوند.

در ایران نیز ظرفیت های فرهنگی و تمدنی عظیمی برای دستیابی به چنین جایگاهی وجود دارد. ایران یکی از غنی ترین مواریث باستان شناختی جهان را داراست. تعداد آثار ثبت شده، تنوع اقوام، رویدادهای تاریخی، ادبیات غنی، هنرهای سنتی و دستاوردهای علمی ایرانیان، فرصت عظیمی برای بازآفرینی گفتمان تمدنی در قالب موزه‌ها فراهم می آورد. از این منظر، موزه‌ها می توانند در تحقق اهداف سند مهندسی فرهنگی، سند تحول دولت مردمی، راهبردهای هویت سازی و تقویت سرمایه اجتماعی نقشی کلیدی ایفاء کنند. در چشم انداز این سند، ایران در افق ۱۴۱۰ کشوری خواهد بود که سهمی قابل توجه از گردشگری فرهنگی جهان را جذب می کند. هدف آن است که تعداد موزه‌های کشور به ۱۰۰۰ موزه برسد. در کنار این اهداف، ارتقاء درصد تحقق استانداردهای حفاظت، افزایش سهم موزه‌ها در تولید ناخالص داخلی فرهنگی، توسعه موزه‌های تخصصی و افزایش مشارکت مردمی و خصوصی در مدیریت موزه‌ها نیز مورد توجه است.

این سند راهبردی با بازنگری و تحلیل اسناد و قوانین موجود، پژوهش های میدانی، مطالعات تطبیقی و نشست های تخصصی در قالب هیئت های اندیشه ورز با حضور اساتید و متخصصان موزه داری، مجموعه داران، موزه داران بخش خصوصی و جلسات بین دستگاهی تدوین گردیده است و با نگاهی آینده نگرانه و با بهره گیری از تجارب موفق جهانی و اسناد بالادستی کشور، نقشه راهی جامع برای تحول موزه داری در ایران ترسیم می کند. دستیابی به چنین چشم اندازی نیازمند عزم ملی، هماهنگی میان نهادهای حاکمیتی، گسترش مشارکت مردمی و تقویت ظرفیت های مالی و مدیریتی است. در افق ۱۴۱۰، موزه‌های ایران می توانند کانون هایی پویا باشند که در آن گذشته و آینده در گفت وگویی مستمر و زاینده به هم می رسند و هر بازدیدکننده می تواند نقش خود را در شکل دهی به تمدن نوین ایرانی ـ اسلامی بیابد.

فصل اول: مبانی، اصول، ارزش ها

الف: مبانی

۱ـ موزه نهاد فرهنگی ایجاد کننده خود باوری، تعلق خاطر، حافظ هویت، هنر، دانش و پیوند دهنده گذشته، حال و آینده

۲ـ موزه تسهیل گر ارتباط مردم با میراث فرهنگی در مسیر بالندگی تمدن ایرانی ـ اسلامی

۳ـ موزه زمینه یادگیری مادام العمر فرهنگ، توسعه علم و دانش و اشاعه اندیشه تمدن ساز

۴ـ موزه تجلی گاه تنوع فرهنگی اقوام و ملل و محفل توسعۀ توانش و تعامل بین فرهنگی و بین نسلی

۵ ـ موزه واجد ظرفیت تعالی معنوی و اخلاقی، تحکیم بنیان خانواده، ارتقاء ذائقه فرهنگی و شکل دهی به سبک زندگی

۶ ـ موزه بستری برای تقویت قدرت نرم، تاب آوری اجتماعی، صلح، دوستی و تحقق پیشرفت عدالت محور

ب: ارزش ها

۱ـ در حوزه موزه؛ رسالت «بازنمایی شکوه تمدن ایرانی ـ اسلامی» بر سایر رسالت ها برتری دارد.

۲ـ در حوزه موزه؛ رویکرد مشارکتی، تعاملی و مخاطب محور بر سایر رویکردها برتری دارد.

۳ـ در حوزه موزه؛ روایت گری مستند، جامع، زمینه گرا و عادلانه برترین روش روایت گری است.

۴ـ در حوزه موزه؛ رویکرد فرهنگی بر رویکرد اقتصادی برتری دارد.

ج: اصول

۱ـ موزه باید به تقویت اعتماد به نفس فرهنگی و هویت ملی کمک کند.

۲ـ موزه باید به بازشناخت تمدن نوین ایرانی ـ اسلامی و ترسیم چشم انداز پیشرفت متناسب با مقتضیات بومی کمک کند.

۳ـ موزه باید به برقراری ارتباط بین نسلی، انتقال دانش و آموزش فرهنگ، سبک زندگی و تمدن ایرانی اسلامی کمک کند.

۴ـ موزه باید با نمایش تنوع فرهنگی اقوام ایرانی به عدالت فرهنگی و انسجام ملی کمک کند.

۵ ـ موزه باید به ابهام زدایی از تصویر ایران اسلامی و نمایش تصویر حقیقی آن کمک کند.

فصل دوم: اهداف

هدف اصلی:

رشد خودآگاهی و خودباوری فرهنگی و احیاء تمدن ایرانی ـ اسلامی با ارتقاء جایگاه موزه در حکمرانی فرهنگی کشور

اهداف فرعی:

۱ـ۱ـ مردمی سازی موزه

۲ـ۱ـ سریان میراث فرهنگی در زندگی روزمره با استفاده از ظرفیت موزه

۳ـ۱ـ موزه گردانی هویت ساز، دانش افزا، فعال، جامعه محور و مشارکت جو با تأکید بر بهره گیری از فناوری های نوین

فصل سوم: مسائل

۱ـ۳ـ فقر فرهنگ موزه گردی با تأکید بر ضعف سواد میراث فرهنگی و دسترسی ناعادلانه به موزه

۲ـ۳ـ موزه داری و موزه گردانی شیء محور، غیرحرفه ای، منفعل و بی توجه به مسائل، تحولات و نیازهای جامعه با تأکید بر ضعف عملکرد فرهنگی و اجتماعی

۳ـ۳ـ پراکندگی و تشتت در مدیریت موزه با تأکید بر ناهماهنگی میان دستگاه های اجرایی دارای موزه

۴ـ۳ـ غلبه دیدگاه «موزه به مثابه منبع دانش زندگی گذشتگان» بر دیدگاه «موزه به مثابه منبع دانش زندگی امروز و آینده» و شکاف میان موزه و موزه داری و سایر نظام های جامعه به ویژه نظام های تعلیم و تربیت و برنامه‌ریزی کشور

۵ ـ۳ـ بی توجهی به اقتصاد موزه با تأکید بر ضعف موزه‌های بخش خصوصی علی رغم گسترش روزافزون آنها و تصدی گری دولتی در موزه‌های بخش عمومی

۶ ـ۳ـ ضعف دیپلماسی موزه به ویژه در دیپلماسی فرهنگی

فصل های چهارم، پنجم و ششم:

سیاست ، اقدامات و فعالیت های اجرایی

فصل هفتم: الزامات اجرایی

۷ـ۱ـ مسئولیت اجرایی سازی سند ملی موزه‌های ایران بر عهده وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی (که از این پس وزارتخانه نامیده می‌شود) است.

تبصره۱ـ وزارتخانه مکلف است هر ۶ ماه یک بار گزارش اقدامات خود در راستای اجرای سند را به شورای عالی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی (که از این پس شورای عالی میراث نامیده می‌شود) ارائه نماید.

تبصره۲ـ شورای عالی میراث در جلسات مربوط به سند ملی موزه‌های ایران از نمایندگان تام الاختیار قوه قضائیه، وزارتخانه های کشور (شهرداری ها، دهیاری ها، سازمان اموراجتماعی کشور، سازمان مدیریت بحران)، اطلاعات؛ دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح؛ جهاد کشاورزی؛ تعاون، کار و رفاه اجتماعی؛ نفت؛ نیرو؛ ارتباطات و فناوری اطلاعات؛ ورزش و جوانان؛ صنعت، معدن و تجارت؛ بهداشت، درمان و آموزش پزشکی؛ معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان ریاست جمهوری؛ معاونت توسعه روستایی و عشایری و مناطق محروم ریاست جمهوری و سازمان های اداری و استخدامی؛ برنامه وبودجه کشور؛ اوقاف و امور خیریه؛ اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران؛ سازمان تبلیغات اسلامی؛ شورای عالی مناطق آزاد تجاری ـ صنعتی و ویژه اقتصادی؛ آستان های قدس رضوی و حضرت معصومه(س)؛ بنیادهای مستضعفان انقلاب اسلامی؛ حفظ و نشر ارزش های دفاع مقدس و شهید و امور ایثارگران؛ ستاد کل نیروهای مسلح (ستاد کل، فراجا، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، ارتش جمهوری اسلامی ایران)؛ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام (ره) و مرکز مدیریت حوزه های علمیه حسب موضوع دعوت به عمل می آورد.

تبصره۳ـ وزارتخانه به منظور اجرایی سازی این سند بدون توسعه تشکیلاتی دولت، از سازوکارهای لازم برای بهره گیری بهینه از ظرفیت بخش های خصوصی و مردمی استفاده می کند.

۷ـ۲ـ وزارتخانه با کمک سازمان اداری و استخدامی، سازمان برنامه و بودجه و دستگاه های اجرایی، نگاشت نهادی برنامه‌های اجرایی سند را بر اساس دستورالعمل ستاد

فرهنگی و اجتماعی دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی و حداکثر تا ۳ ماه پس از تصویب سند، تهیه و تکمیل و برای تصویب در ستاد هماهنگی نقشه مهندسی فرهنگی کشور به دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی ارسال می‌نماید.

تبصره۱ـ وزارتخانه موظف است قبل از نگاشت نهادی؛ پیوست محتوایی و موضوعی سند را با توجه به شرح وظایف و مأموریت هر یک از دستگاه های اجرایی تهیه و در اختیار قرار دهد.

تبصره۲ـ نگاشت نهادی برنامه‌های اجرایی پس از تصویب به عنوان ضمائم سند به آن ملحق می‌شود.

تبصره۳ـ دستگاه های اجرایی مکلفند اعتبارات مورد نیاز برای اجراء فعالیت های این سند را پیش‌بینی و در زمان تدوین لوایح بودجه سنواتی به سازمان برنامه وبودجه کشور ارسال نمایند.

۷ـ۳ـ شورای عالی میراث؛ مسئول پیگیری اجرا و نظارت بر حسن اجراء برنامه‌های اجرایی این سند و کارکردسنجی دستگاه ها و ارزیابی میزان اثربخشی برنامه‌های مذکور است.

تبصره ـ شورای عالی میراث؛ سالیانه گزارش اجرای برنامه‌های اجرایی و اثربخشی آنها را با همکاری سازمان برنامه وبودجه کشور، سازمان امور اداری و استخدامی کشور و سایر دستگاه های مسئول تهیه و به دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی ارائه می‌نماید.

۷ـ۴ـ شورای عالی میراث؛ مسئول روزآمدسازی سند است و حداکثر هر پنج سال یکبار سند را روزآمد و برای بررسی و تصویب به شورای عالی انقلاب فرهنگی ارسال می‌نماید.

رئیس جمهور و رئیس شورای عالی انقلاب فرهنگی ـ مسعود پزشکیان