هیئت وزیران در جلسه 1404/7/30 به پیشنهاد سازمان حفاظت محیط زیست و به استناد بند (ج) ماده (22) قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1403 تصویب کرد:
برنامه جامع مقابله با پدیده گردوغبار و برنامه عمل دستگاه های اجرایی مرتبط در چهارچوب قوانین به شرح پیوست که تأیید شده به مهر دفتر هیئت دولت است، تعیین می شود و دستگاه های مقرر در برنامه، موظف به اجرای اقدامات مربوط هستند.
معاون اول رئیس جمهور ـ محمدرضا عارف
برنامه جامع مقابله با پدیده گرد و غبار و برنامه عمل دستگاه های اجرایی مرتبط (برنامه های کوتاه مدت و میان مدت پیشگیری، سازگاری و مقابله با پدیده گردوغبار)
در اجرای بند (ج) ماده (۲۲) قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1403 و به منظور مدیریت و مقابله با کانون های گرد و غبار و نیز ارتقای سطح تاب آوری ملی در برابر این پدیده و با هدف کاهش آثار منفی محیط زیستی، اقتصادی، اجتماعی، بهداشتی ناشی از آن، برنامه جامع مقابله با پدیده گرد و غبار و برنامه عمل دستگاه های اجرایی مرتبط مشتمل بر برنامه های کوتاه مدت و میان مدت پیشگیری، سازگاری و مقابله با پدیده گرد و غبار تدوین شده است.
الف – اهداف کلان
1– مهار و کاهش منابع داخلی تولید گرد و غبار با تأکید بر اقدامات پیشگیرانه و پایدار.
2– افزایش تعاملات و رایزنی های بین المللی جهت مدیریت کانون های گرد و غبار فرامرزی.
3– ارتقای ظرفیت نهادی، مدیریتی و اجرایی کشور برای پاسخ مؤثر و هماهنگ به پدیده گرد و غبار.
4– پیش بینی و پایش مستمر گرد و غبار و توسعه سامانه های هشدار سریع مبتنی بر داده و فناوری.
5– تقویت تاب آوری زیست بوم ها و جوامع محلی از طریق سیاست های حمایتی و بین بخشی.
ب – راهبردها
برنامه جامع مقابله با پدیده گرد و غبار در چهارچوب قوانین و با تکیه بر مصوبات، اهداف و سیاست های کلان ستاد ملی سیاست گذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گردوغبار موضوع ماده (1) آیین نامه هماهنگی پیشگیری و مدیریت پدیده گرد وغبار، موضوع تصویب نامه شماره 27962/ت57929هـ مورخ 1400/3/12 که در این برنامه «ستاد ملی» نامیده می شود، در قالب (10) راهبرد و برنامه های مرتبط به شرح زیر تدوین گردیده است:
راهبرد 1: تحکیم نظام حکمرانی یکپارچه و کارآمد سیاست گذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گرد و غبار
جدول 1- برنامه های راهبرد تحکیم نظام حکمرانی یکپارچه و کارآمد سیاست گذاری و هماهنگی مدیریت پدیده گرد وغبار
| نام دستگاه | برنامه | اقدام | اهداف کمی | ||||||
| حجم عملیات | |||||||||
| واحد | کوتاه مدت | میان مدت | جمع | ||||||
| 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | |||||
| سازمان حفاظت محیط زیست | تدوین نظام نامه هماهنگی بین ستاد ملی، دستگاه ها و کارگروه های استانی گرد و غبار با هماهنگی شورای برنامه ریزی و توسعه استان مربوط |
طراحی ساز و کار ارزیابی عملکرد سالانه دستگاه ها و رتبه بندی میزان تحقق تعهدات | پروژه | – | 1 | – | – | – | 1 |
راهبرد 2: ایجاد و نهادینه سازی نظام یکپارچه داده، پایش و پیش آگاهی رخدادهای گرد وغبار و مستندسازی آن
جدول 2- برنامه های راهبرد ایجاد و نهادینه سازی نظام یکپارچه داده، پایش و پیش آگاهی رخدادهای گرد و غبار و مستندسازی آن
| نام دستگاه | برنامه | اقدام | اهداف کمی | ||||||
| حجم عملیات | |||||||||
| واحد | کوتاه مدت | میان مدت | جمع | ||||||
| 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | |||||
| سازمان حفاظت محیط زیست | تهیه نقشه های موضوعی مرتبط با گرد و غبار | تدوین دستورالعمل ارزیابی اثربخشی اقدامات انجام شده توسط دستگاه ها و گزارش های سالیانه | دستورالعمل و گزارش سالیانه |
1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 5 |
| اعمال مدیریت هدفمند (منشاء محور) منابع غبار |
ارزیابی کارآمدی، اثر بخشی، شبکه مناطق حفاظتی کشور | گزارش | – | 1 | 1 | 1 | – | 3 | |
| سازمان هواشناسی کشور | استقرار سامانه یکپارچه ملی گرد و غبار و چندمنظوره پایش هوایی با قابلیت های تحلیل مکانی، زمانی و عملکردی | بهینه سازی و واسنجی (کالیبراسیون) شبکه سنجش گرد و غبار | پروژه | – | – | 1 | – | – | 1 |
| وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح (سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح) | استقرار سامانه یکپارچه ملی گرد و غبار و چندمنظوره پایش هوایی با قابلیت های تحلیل مکانی، زمانی و عملکردی | شناسایی محلی کانون های گرد و غبار با همکاری سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح و زیرساخت های استراتژیک در قالب همکاری با سازمان حفاظت محیط زیست | مطالعه | – | – | 1 | – | – | 1 |
| سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی | اعمال مدیریت هدفمند (منشاء محور) منابع غبار |
پایش ویژگی های فیزیک وشیمیایی گرد و غبار جوی | تعداد نمونه | – | 200 | 600 | 1000 | 1200 | 3000 |
راهبرد 3: الزام به تأمین مؤثر و پایدار آب موردنیاز تالاب ها و دشت های با منشأ غبارخیزی در چهارچوب مقررات و تعهدات ملی مطابق با طرح های مصوب در ستاد ملی
جدول 3- برنامه های راهبرد الزام به تأمین مؤثر و پایدار آب موردنیاز تالاب ها و دشت های با منشأ غبارخیزی در چارچوب مقررات و تعهدات ملی مطابق با طرح های مصوب در ستاد ملی
| نام دستگاه | برنامه | اقدام | اهداف کمی | ||||||
| حجم عملیات | |||||||||
| واحد | کوتاه مدت | میان مدت | جمع | ||||||
| 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | |||||
| سازمان حفاظت محیط زیست | تعیین و تامین نیاز آبی محیط زیستی تالاب های منشاء گرد و غبار با همکاری دستگاه های ذی ربط با توجه به شرایط اقلیمی سالانه | تعیین و تدقیق نیاز آبی محیط زیستی تالاب های منشاء گردوغبار و نظارت بر تخصیص و تامین آب محیط زیستی | تالاب | – | 2 | 2 | 2 | 2 | 8 |
| اولویت بندی کانون های تالابی گرد و غبار بر اساس میزان حساسیت آنها به وقوع این پدیده و پتانسیل احیا | تهیه نقشه های زمانی – مکانی غبارخیزی تالاب ها | تعداد تالاب مورد مطالعه | – | 2 | 13 | 10 | – | 25 | |
| وزارت نیرو | تعیین و تامین نیاز آبی محیط زیستی تالاب های منشاء گردوغبار با همکاری دستگاه های ذی ربط با توجه به شرایط اقلیمی سالانه | تامین آب مورد نیاز تالاب های با منشا گردوغبار با همکاری دستگاههای ذی ربط با توجه به شرایط اقلیمی سالانه | تعداد تالاب | – | – | 1 | 3 | 1 | 5 |
| احداث و بهره برداری ایستگاه های هیدرومتری آنلاین در ورودی تالاب ها | تعداد | – | 10 | 30 | 20 | – | 60 | ||
| ساماندهی و اصلاح مسیل ها و رودخانه های ورودی به تالاب های منشاء گرد وغبار | لایروبی و ساماندهی طول مسیل ها و رودخانه ها در جهت تسهیل ورود سیلاب به تالاب های با منشأ گردوغبار | کیلومتر | – | 50 | 50 | 50 | 50 | 200 | |
راهبرد 4: پیشگیری از شکل گیری و گسترش کانون های جدید گرد وغبار با رویکرد مدیریتی، مبتنی بر آمایش سرزمین و همکاری بین بخشی
جدول 4- برنامه های راهبرد پیشگیری از شکل گیری و گسترش کانون های جدید گرد وغبار با رویکرد مدیریتی، مبتنی بر آمایش سرزمین و همکاری بین بخشی
| نام دستگاه | برنامه | اقدام | اهداف کمی | ||||||
| حجم عملیات | |||||||||
| واحد | کوتاه مدت | میان مدت | جمع | ||||||
| 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | |||||
| سازمان حفاظت محیط زیست | پیشگیری از شکل گیری و گسترش کانون های جدید | حفاظت، قرق، خرید حقوق عرفی و مستثنیات و مستحدثات و مدیریت چرا | سامان عرفی | 7 | 9 | 11 | 8 | 6 | 41 |
| سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور | پیشگیری از شکل گیری و گسترش کانون های جدید | اجرای پروژه پایش و ساماندهی چرای دام و حفاظت و قرق در مراتع درجه سه | هزار هکتار | 3942 | 4609 | 4609 | 4609 | 4609 | 22378 |
| مهار و نفوذ رواناب | هکتار | 45929 | 45929 | 45929 | 45929 | 45929 | 229645 | ||
| اجرای پروژه های مشارکتی مبتنی بر توسعه پایدار روستایی | هکتار | 0 | 50000 | 70000 | 80000 | 90000 | 290000 | ||
| وزارت کشور (سازمان شهرداری ها و دهیاری های کشور)* | حفظ و احیای فضای سبز شهری و احداث کمربند سبز در اطراف مناطق مسکونی و تاسیسات زیربنایی مبتنی بر رویکردهای کم آب بر | احداث کمربند فضای سبز در اطراف شهرها و روستاهای متاثر از گردوغبار و اطراف تصفیه خانه ها و تاسیسات حیاتی آب شرب شهرها و روستاهای متاثر با همکاری سازمان آب منطقه ای | کیلومتر | 0 | 300 | 300 | 300 | 300 | 1200 |
| توسعه فضای سبز متراکم با اولویت گونه های درختی و درختچه ای بومی در پارک های شهرها و روستاهای متاثر با اولویت استفاده از پساب | هکتار | 0 | 200 | 200 | 200 | 200 | 800 | ||
* کلیه هزینه برنامههای اجرایی مقابله با گردوغبار مرتبط با شهرداریها از محل منابع شهرداری های مرتبط از قبیل عوارض آلایندگی تأمین میشود.
راهبرد 5: پایش (کنترل) و احیای کانون ها و تاب آوری زیرساختی در برابر پدیده گرد و غبار
جدول 5- برنامه های راهبرد پایش (کنترل) و احیای کانون ها و تاب آوری زیرساختی در برابر پدیده گرد وغبار
| نام دستگاه | برنامه | اقدام | اهداف کمی | ||||||
| حجم عملیات | |||||||||
| واحد | کوتاه مدت | میان مدت | جمع | ||||||
| 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | |||||
| سازمان حفاظت محیط زیست |
پایش (کنترل) و احیای کانون های داخلی تحت مدیریت | پایش (کنترل) و احیای کانون های داخلی (مناطق تحت مدیریت) | هکتار | – | 2000 | 3000 | 5000 | 6000 | 16000 |
| وزارت نفت (با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور)* |
ارتقای تاب آوری زیرساختی در برابر پدیده گرد و غبار | پایش (کنترل) گرد و غبار در حاشیه تاسیسات نفتی از طریق اقدامات بیولوژیک و غیربیولوژیک |
هزار هکتار | – | 54.5 | 60 | 62 | 25 | 201.5 |
| وزارت نیرو (بخش برق) |
تاب آوری زیرساختی در برابر پدیده گردوغبار | خرید و تعویض زنجیره مقره های سیلیکونی در خطوط انتقال و فوق توزیع |
تعداد زنجیره مقره | – | 4000 | 4500 | 5500 | 7000 | 21000 |
| اجرای پوشش سیلیکونی مقره ها | تعداد پست | – | 20 | 20 | 20 | 20 | 80 | ||
| وزارت جهاد کشاورزی | کشاورزی حفاظتی | اجرای اصول سه گانه کشاورزی حفاظتی | هکتار | 3000 | 8000 | 10000 | 15000 | 20000 | 56000 |
| آموزش و ترویج | دوره | – | 1.295 | 1.984 | 2.635 | 3.282 | 9196 | ||
| سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری | پایش(کنترل) و احیای کانون های داخلی | اجرای اقدامات احیایی | هکتار | 5000 | 7000 | 10000 | 13000 | 15000 | 50000 |
* این اعتبارات از محل مسئولیت های اجتماعی شرکت های تابعه وزارت نفت و با رعایت تشریفات قانونی و صلاحیت ارکان ذی ربط تأمین می گردد.
راهبرد 6: تحکیم دیپلماسی محیط زیست و توسعه همکاری های منطقه ای برای مدیریت کانون های فرامرزی گرد وغبار
جدول 6- برنامه های راهبرد تحکیم دیپلماسی محیط زیست و توسعه همکاری های منطقه ای برای مدیریت کانون های فرامرزی گرد و غبار
| نام دستگاه | برنامه | اقدام | اهداف کمی | ||||||
| حجم عملیات | |||||||||
| واحد | کوتاه مدت | میان مدت | جمع | ||||||
| 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | |||||
| وزارت امور خارجه | تقویت دیپلماسی محیط زیست در حوزه گرد و غبار با کشورهای منطقه و آژانس های بین المللی مرتبط | تقویت دیپلماسی محیط زیست در حوزه گرد و غبار با کشورهای منطقه و آژانس های بین المللی مرتبط از طریق رایزنی های دو و یا چند جانبه | مورد | 2 | 7 | 5 | 4 | 4 | 22 |
| سازمان حفاظت محیط زیست | تقویت دیپلماسی محیط زیست در حوزه گرد و غبار با کشورهای منطقه و آژانس های بین المللی مرتبط | اجرای پروژه بین المللی مشترک در موضوع مقابله با طوفان های ماسه ای و گرد وغبار | تعداد پروژه | 1 | 1 | – | – | 1 | 3 |
راهبرد 7– ارتقای تاب آوری اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جوامع محلی در مناطق غبارخیز
جدول 7- برنامه های راهبرد ارتقای تاب آوری اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جوامع محلی در مناطق غبارخیز
| نام دستگاه | برنامه | اقدام | اهداف کمی | ||||||
| حجم عملیات | |||||||||
| واحد | کوتاه مدت | میان مدت | جمع | ||||||
| 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | |||||
| سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران | توسعه دانش، ترویج و تبادل تجربههای موفق | – مستندسازی، ترویج و تبادل تجربههای موفق ملی و بینالمللی – تولید مستندهای کوتاه و قطعات کوتاه نمایشی با رویکرد آموزشی و اطلاع رسانی در خصوص پدیده گرد و غبار. |
مورد | – | 4 | 4 | 4 | 4 | 16 |
راهبرد 8– ارتقای آمادگی، تاب آوری و سازگاری نظام سلامت در برابر پیامدهای بهداشتی طوفان های گرد وغبار
جدول 8- برنامه های راهبرد ارتقای آمادگی، تاب آوری و سازگاری نظام سلامت در برابر پیامدهای بهداشتی طوفان های گرد و غبار
| نام دستگاه | برنامه | اقدام | اهداف کمی | ||||||
| حجم عملیات | |||||||||
| واحد | کوتاه مدت | میان مدت | جمع | ||||||
| 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | |||||
| وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی | آگاهی بخشی، آموزش و هشدار | ارتقای سطح آگاهی و مهارت های نیروهای بهداشتی درمانی و فوریتهای پزشکی (اورژانس) برای مدیریت بیماران متأثر از گرد و غبار | تعداد دوره آموزشی | – | 20 | 40 | 50 | 50 | 160 |
| افزایش آگاهی عمومی، خودمراقبتی و پیش آگاهی، تدوین و اجرای برنامه های آموزشی برای مردم درباره اقدامات پیشگیرانه با توجه به زیرساخت های وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی | تعداد برنامه آموزشی | – | 30 | 40 | 50 | 50 | 170 | ||
| ارتقای نظارت و پایش بهداشت محیط | تحلیل داده های مرتبط با آلودگی هوا و تأثیر گرد و غبار بر سلامت عمومی و تهیه گزارش درباره وضعیت سلامت در اثر گرد و غبار | تعداد شهر | – | 10 | 10 | 20 | 20 | 60 | |
راهبرد 9– ارتقای سطح سواد محیط زیستی و مشارکت اجتماعی در مدیریت گرد و غبار
جدول 9: برنامه های راهبرد ارتقای سطح سواد محیط زیستی و مشارکت اجتماعی در مدیریت گرد و غبار به تفکیک اهداف فیزیکی و ریالی در طول برنامه
| نام دستگاه | برنامه | اقدام | اهداف کمی | ||||||
| حجم عملیات | |||||||||
| واحد | کوتاه مدت | میان مدت | جمع | ||||||
| 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | |||||
| وزارت کشور | تولید محتوا جهت ارتقای آگاهی و مشارکت عمومی در مدیریت پدیده گردوغبار در آحاد جامعه و ارزیابی اثربخشی آنها | برگزاری کارگاه های آموزشی برای شوراها، دهیاران، فعالان و تشکل های مردم نهاد در (100) شهرستان غبارخیز؛ | کارگاه | – | 20 | 30 | 40 | 40 | 130 |
| سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران | تولید محتوا جهت ارتقای آگاهی و مشارکت عمومی در مدیریت پدیده گرد وغبار در آحاد جامعه و ارزیابی اثربخشی آنها | – طراحی و اجرای پویش های اجتماعی (محلی، ملی و منطقه ای) – تولید محتوای مربوط به پویش ها در قالب موشن گرافی، فوتوکلیپ و پخش دوره ای از شبکه های سیما |
مورد پویش | – | 2 | 3 | 3 | 3 | 11 |
| ارزیابی اثربخشی برنامه های آموزشی از طریق نظرسنجی، گزارش های رسانه ای و مشارکت در طرح های محلی | ارزیابی | – | 2 | 2 | 2 | 2 | 8 | ||
راهبرد 10– توسعه پژوهش های مسئله محور و نوآوری فناورانه در پایش، هشدار و مهار (کنترل) پدیده گرد و غبار
جدول 10- برنامه های راهبرد توسعه پژوهش های مسئله محور و نوآوری فناورانه در پایش، هشدار و مهار (کنترل) پدیده گرد و غبار
| نام دستگاه | برنامه | اقدام | اهداف کمی | ||||||
| حجم عملیات | |||||||||
| واحد | کوتاه مدت | میان مدت | جمع | ||||||
| 1403 | 1404 | 1405 | 1406 | 1407 | |||||
| سازمان حفاظت محیط زیست (دبیرخانه) | تدوین و بکارگیری فناوری های نوین و هوش مصنوعی در مدیریت، پیشگیری و مقابله با پدیده گرد و غبار | مطالعه | – | 3 | 3 | 3 | 3 | 12 | |
| معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان رئیس جمهور | حمایت از اجرای طرح های تولیدی و پژوهشی کاربردی مسأله محور فناورانه | حمایت از اجرای طرح های تولیدی و پژوهشی کاربردی مسأله محور فناورانه و قابل اجرا در حوزه شناسایی منشأ، پیش بینی، هشدار و مهار(کنترل) گرد وغبار با اولویت مناطق غبارخیز و بحرانی | تعداد طرح های پژوهشی | – | 2 | 2 | 2 | 2 | 8 |
| ایجاد فراخوان های رقابتی برای جذب طرح های شرکت های دانش بنیان در حوزه پایش، هشدار و مهار(کنترل) گردوغبار و حمایت از تجاری سازی آن ها در مناطق بحرانی | تعداد فراخوان | – | 1 | 1 | 1 | 1 | 4 | ||
| وزارت نیرو | ارزیابی طرح های توسعه منابع آب کشورهای همسایه از جهت تاثیر آنها بر کانون های خارجی و داخلی | تعداد کشور | – | 1 | 1 | 1 | 1 | 4 | |
پ – سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور موظف است با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست، در کانون های بحرانی منشأ گرد و غبار، با هدف کاهش پتانسیل و شدت غبارخیزی به حداقل ممکن، نسبت به بازنگری در پروانه های چرا و برنامه های چرای دام و همچنین اجرای برنامه های مدیریتی و عملیاتی مربوط اقدام نماید.
ت – وزارت جهاد کشاورزی موظف است از طریق آموزش و ترویج بهره برداران و اجرای کشاورزی حفاظتی، با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست و استانداری مربوط از سوزاندن باقیمانده محصولات کشاورزی در کانون های بحرانی گرد و غبار و مناطق پیرامونی آنها جلوگیری نماید.
ث – دستگاه های اجرایی عضو ستاد ملی موظفند در راستای اجرای این برنامه، گزارش های عملکرد سالانه را به دبیرخانه ستاد ملی ارائه نمایند.
ج – دستگاه های اجرایی مکلفند برنامه ها و اقدامات مربوط را در چهارچوب مفاد بند (پ) ماده (13) قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب 1403 و ظرفیت های بودجه ای خود تهیه و اجرا نمایند.
چ – مسئولیت اجرایی این برنامه بر عهده بالاترین مقام دستگاه اجرایی مرتبط است. ستاد ملی مسئول نظارت بر حسن اجرای این برنامه می باشد.
