نظریه تفسیری شورای نگهبان: دایره شمول عبارت «وسایل آموزش و پرورش رایگان» در اصل ۳۰ قانون اساسی

شورای محترم نگهبان قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

بدین وسیله به استحضار میرساند دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی کشور قبل از اجرای مقررات مربوط به آموزش رایگان بر اساس مصوبات وزارت علوم و آموزش عالی (سابق) سالیانه مبلغی در حدود 500 /8 ریال الی 000 /12 ریال برای دانشگاه های دولتی و رقمی در حدود 000 /41 ریال برای مؤسسات آموزش عالی غیردولتی به عنوان شهریه متناسب با رشته و دوره تحصیلی از دانشجویان خود دریافت می نمودند. در مردادماه سال 1353با تصویب قانون "تأمین وسائل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی" تحصیلات در دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی کشور مجانی اعلام گردید و به موجب ماده 7 همین قانون بهره مندان از آموزش رایگان مکلف شدند معادل دو برابر مدتی که از تحصیلات رایگان استفاده نموده اند، در صورت نیاز دولت در رشته متناسب با تحصیلات خود در دستگاه های دولتی و یا به معرفی دولت در دستگاه های خصوصی در کشور خدمت نمایند و در صورت استنکاف از انجام تمام و یا قسمتی از خدمات مذکور باید هزینه تحصیلات رایگان را به تناسب مدتی که خدمت نکرده اند، به دولت بپردازند. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران لایحه قانونی مذکور در شورای انقلاب جمهوری اسلامی ایران در تاریخ 26 /7 /1358 بررسی و ماده 7 قانون مذکور اصلاح و مدت تعهد فارغ التحصیلان بهره‌مند از آموزش رایگان به میزان مدت بهره مندی از آموزش رایگان به ازای هر سال بهره مندی یک سال اصلاح گردید که تا کنون نیز ملاک عمل بوده است و در حال حاضر نیز به همین نحو عمل می گردد. در جهت اجرای این قانون و به موجب مواد 4 و 10 همین قانون دانشگاه ها در هر نیمسال تحصیلی فهرست اسامی و مشخصات تحصیلی و سجلی فارغ التحصیلان بهره مند از آموزش رایگان را به تفکیک رشته تحصیلی و با قید مدت تعهد آنان به وزارت فرهنگ و آموزش عالی ارسال می دارند تا از طریق سازمان امور اداری و استخدامی کشور نسبت به کاریابی آنان اقدام گردد و در همین مورد صراحتاً اعلام گردیده است چنانچه فارغ التحصیلان مشمول ماده 7 تمام و یا قسمتی از خدمت مذکور در ماده 7 این قانون را انجام نداده باشند، باید هزینه تحصیلات خود اعم از شهریه و کمک های دریافتی را به طور کامل یا به تناسب عدم انجام خدمت مقرر نقداً از طریق وزارت فرهنگ و آموزش عالی به خزانه دولت پرداخت نمایند. لذا بر همین اساس در سال 54 کمیته ای به منظور بررسی و تعیین هزینه تحصیلی سرانه دانشجویان در گروه ها و رشته های مختلف تحصیلی تشکیل و هزینه شهریه سالانه دوره های مختلف تحصیلی را مشخص وبه عنوان ملاک میزان شهریه طی بخشنامه‌های شماره 266 /106 مورخ 8 /4 /54 و شماره 651 /106 مورخ 19 /3 /55 به دانشگاه ها و مؤسسات آموزش عالی اعلام گردید تا در صورتی که دانشجویان مایل به استفاده از مزایای آموزش رایگان نباشند و یا قبل از انجام خدمت مقرر تعهد خدمتی خود را لغو نمایند، نسبت به پرداخت هزینه شهریه خود اقدام نمایند و در همین رابطه از دانشجویان و فارغ التحصیلان بهره مند از آموزش رایگان که قبل از انجام تعهد مذکور قصد بازپرداخت هزینه شهریه به منظور لغو تعهد و دریافت مدرک تحصیلی خود را داشته اند، در خلال سال های 1356 الی 1361 991 /072 /73 ریال اخذ گردید و به حساب خزانه داری کل واریز شده است.اکنون که بر اساس اصل سی ام قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران که اشعار می دارد: "دولت موظف است وسائل آموزش و پرورش رایگان را برای همه ملت تا پایان دوره متوسطه فراهم سازد و وسائل تحصیلات عالی را تا سرحد خودکفائی کشور به طور رایگان گسترش دهد". خواهشمند است پاسخ سوالات ذیل را با توجه به تفسیر اصل سی ام قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران اعلام فرمایند تا جهت اجرا به واحدهای ذیربط ابلاغ گردد:

1 - آیا لایحه قانونی تأمین وسایل و امکانات تحصیل اطفال و نوجوانان ایرانی [لایحه قانونی اصلاح مواد (۷) و (۸) قانون تأمین وسائل و امکانات تحصیل اطفال و جوانان ایرانی] مصوب سال 1358 شورای انقلاب جمهوری اسلامی ایران که مؤخر به تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران می‌باشد، کماکان به قوت خود باقی است و از اختیار قانونی جهت اجراء برخوردار می‌باشد. بدیهی است با اعلام پاسخ به سوال فوق نحوه برخورد با افرادی که حاضر به سپردن تعهد خدمت پس از فراغت از تحصیل در قبال مدت استفاده از آموزش رایگان نیستند، مشخص خواهد شد. 2 - آیا مجوزی جهت اخذ وجه از افرادی که دارای تمکن مالی جهت پرداخت مبلغی به عنوان شهریه و یا کمک به دانشگاه می باشند، وجود دارد؟ آیا تصویب چنین مقرراتی خلاف قانون اساسی تلقی خواهد شد؟ 3 - مسکوت بودن موضوع شهریه دانشجویان اتباع خارج که در دانشگاه‌های داخل کشور تحصیل می‌نمایند، در قانون اساسی جمهوری اسلامی با توجه به این نکته که امکان اخذ تعهد خدمت پس از فراغت از تحصیل از نامبردگان موجود نیست و همچنین به علت ضعف مالی بسیار شدید گروهی از این دانشجویان آیا: الف ــ اخذ شهریه از دانشجویان اتباع خارج کدام یک از وجوه: الزامی، مجاز، و یا ممنوع را دارا می باشند؟ ب ــ در صورت الزامی بودن اخذ شهریه از دانشجویان اتباع خارج در خصوص آن عده از آنان که بضاعت مالی لازم برخوردار نیستند، به چه نحو می توان عمل نمود؟ 4 - در مورد معاودین عراقی که بر اساس مصوبه هیأت دولت جمهوری اسلامی ایران در دانشگاه های داخل کشور مشغول تحصیل می گردند، با توجه به بازگشت نامبردگان به کشور عراق پس از پیروزی هرچه سریع تر رزمندگان اسلام و نیز با توجه به وضعیت اخراج نامبردگان از عراق به چه نحو می توان اقدام نمود؟

میر حسین موسوی - نخست وزیر دولت جمهوری اسلامی ایران

دفتر شورای محترم نگهبان قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

محترما به استحضار می رساند، نظر به اینکه در اجرای طرح اصل سی ام قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و بخصوص در تعیین مصادیق (وسائل آموزش وپرورش رایگان و شمول و یا عدم شمول رایگان بودن کارنامه و گواهی نامه‌های تحصیلی مقاطع تحصیلی (ابتدائی ــ راهنمائی تحصیلی ـ متوسط ـ هنرستان ها و مراکز تربیت معلم ) نظرات متفاوتی در وزارت آموزش وپرورش و سایر سازمان ها به وجود آمده است . لذا تقاضا می شود، موضوع به شورای محترم نگهبان قانون اساسی تسلیم و عنداللزوم با تعیین وقت نمایندگان این وزارتخانه را برای اداء توضیح دعوت فرمایند تا اشکال موجود رفع گردد. لزوما مختصری از توضیح و توجیهات مربوط به مطلب را ذیلا به عرض می رساند: وسائل آموزش وپرورش با توجه به گستردگی و تنوع دروس و رشته های موجود می تواند به کلیه ابزار وآلات و تجهیزاتی که برای آموزش وپرورش آن دروس به کار گرفته می شود، اطلاق گردد. در این صورت کتابهای درسی و نوشت افزار و وسائل نقاشی و رسم و ابزار لازم برای تهیه نمونه و مدل در رشته های فنی نیز شمول تعریف خواهد بود و لباس ورزش و کفش و توپ و....نیز که از وسائل اولیه پرورش می باشد ، نظر بالا به طور رایگان در اختیار دانش آموزان قرار گیرد. البته در رشته های فنی و آموزش فنون مختلف ابزار اولیه که برای ارائه آموزش کلی ضرورت دارد، از طرف هنرستان تهیه و در اختیار هنرآموزان و دانش آموزان قرار می گیرد ،لکن برای کسب مهارت بیشتر و انجام تمرین های مکرر و ذوق آزمائی های افزون بر آنچه در برنامه‌های مصوب آموزش وپرورش قرار دارد، دانش آموز خود وسائل وابزار لازم را تهیه می نماید. کارنامه و گواهی نامه‌های موید تحصیلات نیز با ترتیب و کیفیتی که مرسوم است، نباید از بودجه دولت تهیه شود. تقاضا می شود با عنایت به اصل سی ام قانون اساسی دایره شمول عبارت وسائل آموزش و پرورش رایگان را تفسیر و ابلاغ فرمایند.

سید اکبر پرورش ــ وزیر آموزش وپرورش

شماره ۱۵۴۳ – ۱۳۶۳/۰۵/۱۷ جناب آقای میرحسین موسوی نخست وزیر محترم جمهوری اسلامی ایران

عطف به نامه شماره 10303 /م ن مورخ ۱۳۶۲/۱۰/۲۹، موضوع سوالات در جلسه شورای نگهبان مطرح و مورد بحث و بررسی قرار گرفت و نظر اکثریت اعضاء به شرح ذیل اعلام می گردد:

«اصل ۳۰ قانون اساسی و بعض اصول مشابه آن، مسیر سیاست کلی نظام را تعیین می‌نماید و مقصود این است که دولت امکاناتی را که در اختیار دارد، در کل رشته‌هایی که در قانون اساسی پیشنهاد شده، به طور متعادل طبق قانون توزیع نماید. بنابراین آموزش رایگان، در حد امکان، کلاً یا بعضاً باید فراهم شود و با عدم امکانات کلی، دولت با رعایت اولویتها مثل ترجیح مستضعفان و مستعدان بر دیگران اقدام مینماید. لازم به تذکر است که مستفاد از اصل ۳۰ قانون اساسی، دولتی بودن آموزش و ممنوعیت تأسیس مدارس و دانشگاههای ملی به موجب قوانین عادی نمی‌باشد. علیهذا مادام که دولت از امکانات فراهم کردن وسایل آموزش رایگان برخوردار نیست، عمل به مصوبه شورای انقلاب مغایر با قانون اساسی نمی‌باشد.»