تورات (به عبری “תּוֹרָה” به معنای “آموزش” یا “قانون”) شامل پنج کتاب اول عهد عتیق است:
خروج (Exodus)، لاویان (Leviticus)، اعداد (Numbers) و تثنیه (Deuteronomy)
علمای یهودی در مجموع، ۶۱۳ حکم (میتزوا)، شامل ۲۴۸ امر و ۳۶۵ نهی، از تورات استخراج کردهاند. در این صفحه، مهمترین احکام نقل میشود:
– شناخت خدا
«من یهوه، خدای تو هستم، که تو را از مصر، از سرزمین بندگی بیرون آوردم.»
“I am the Lord your God, who brought you out of Egypt, out of the land of slavery.”
(Exodus 20:2)
– منع بتپرستی
«تو نباید برای خود تصویری [بتی] به شکل هیچچیز، نه در آسمان بالا، نه بر زمین پایین و نه در آبهای زیر زمین، بسازی.»
“You shall not make for yourself an image in the form of anything in heaven above or on the earth beneath or in the waters below.”
(Exodus 20:4)
– عشق به خدا
«خداوند، خدای خود را با تمام دل، با تمام جان، و با تمام توان خود دوست داشته باش.»
“Love the Lord your God with all your heart and with all your soul and with all your strength.”
(Deuteronomy 6:5)
– لزوم ترس از خدا
«از خداوند، خدای خود بترس و او را عبادت کن.»
“Fear the Lord your God and serve him.”
(Deuteronomy 6:13)
– منع توهین به خدا (کفرگویی)
«هر کس به نام خداوند بدگویی کند، باید کشته شود. همه مردم باید او را سنگسار کنند.»
“Anyone who blasphemes the name of the Lord is to be put to death. The entire assembly must stone them.”
(Leviticus 24:16 – لاویان ۲۴:۱۶)
– منع دعوت مردم به پرستش خدایان دیگر
«اگر مردی یافت شود که در شهرهای اسرائیل دروغپراکنی میگوید و میگوید: «بیایید خدایان دیگر را بپرستیم»… شما باید همه ساکنان آن شهر را به شمشیر بسپارید.»
“If a man is found spreading lies about the towns of Israel, saying, ‘Let’s go worship other gods,’… you must certainly put to the sword all who live in that town.”
(Deuteronomy 13:12-15 – تثنیه ۱۳:۱۲-۱۵)
– لزوم رفتار عادلانه
«عدالت را منحرف مکن؛ نه به سود فقیر جانبداری کن و نه به نفع بزرگ، بلکه همسایه خود را به انصاف داوری نما.»
“Do not pervert justice; do not show partiality to the poor or favoritism to the great, but judge your neighbor fairly.”
(Leviticus 19:15 – لاویان ۱۹:۱۵)
– منع شهادت دروغ
«اگر شاهدی بدخواه برخیزد تا کسی را به جرم متهم سازد، آنگاه آن دو که نزاع دارند، باید در حضور خداوند، در برابر کاهنان و داورانی که در آن روزها باشند، حاضر شوند… و اگر شاهد دروغگو ثابت شود که بر ضد برادر خود شهادت دروغ داده است، پس همانطور که او قصد داشت با دیگری رفتار شود، با او رفتار کنید.»
“If a malicious witness takes the stand to accuse someone of a crime, the two people involved in the dispute must stand before the Lord, before the priests and the judges… If the witness proves to be a liar, giving false testimony against a fellow Israelite, then do to the false witness as that witness intended to do to the other party.”
(Deuteronomy 19:16-19 – تثنیه ۱۹:۱۶-۱۹)
– لزوم دو شاهد برای اثبات ادعا
«یک شاهد برای محکومیت هیچکس به جرم یا تخلفی که مرتکب شده کافی نیست. یک موضوع باید بر اساس شهادت دو یا سه شاهد ثابت شود.»
“One witness is not enough to convict anyone accused of any crime or offense they may have committed. A matter must be established by the testimony of two or three witnesses.”
(Deuteronomy 19:15 – تثنیه ۱۹:۱۵)
– منع رشوه
«رشوه نپذیر، زیرا رشوه چشمان حکیمان را کور میسازد و سخنان بیگناهان را تغییر میدهد.»
“Do not accept a bribe, for a bribe blinds the eyes of the wise and twists the words of the innocent.”
(Deuteronomy 16:19 – تثنیه ۱۶:۱۹)
– محبت به همسایه
«همسایهات را مانند خودت دوست بدار.»
“Love your neighbor as yourself.”
(Leviticus 19:18)
– کمک به فقرا
«اگر یکی از هموطنان اسرائیلی شما فقیر شود… به او کمک کنید تا بتواند در میان شما زندگی کند.»
“If one of your fellow Israelites becomes poor… help them so they can continue to live among you.”
(Leviticus 25:35)
«هنگامی که محصول زمین خود را درو میکنید، تا لبههای مزرعه خود درو نکنید و خوشههای افتاده را جمع نکنید. آنها را برای فقیران و غریبان بگذارید.»
“When you reap the harvest of your land, do not reap to the very edges of your field or gather the gleanings of your harvest. Leave them for the poor and the foreigner.”
(لاویان ۱۹:۹-۱۰ – Leviticus 19:9-10)
– پرداخت یک دهم درآمد سالانه
«مطمئن شو که هر سال دهیک از تمام محصولاتی که از زمینهای تو به دست میآید را جدا کنی.»
“Be sure to set aside a tenth of all that your fields produce each year.”
(Deuteronomy 14:22)
– منع کار در شنبه
«اما روز هفتم، شنبهای است برای خداوند، خدای تو. در آن روز نباید هیچ کاری انجام دهی…»
“But the seventh day is a sabbath to the Lord your God. On it you shall not do any work…”
(Exodus 20:10)
– عید پاک (فصح): (به مناسبت عبور از دریا)
«اینگونه باید آن را بخورید: با شلوارهایتان در کمربند، کفشهایتان بر پا و عصا در دست.»
This is how you are to eat it: with your cloak tucked into your belt, your sandals on your feet and your staff in your hand.”
(Exodus 12:11)
– روز کیپور (روز کفاره)
«در روز دهم از ماه هفتم، جشن مقدسی برپا کنید و خود را به زحمت اندازید.»
“On the tenth day of the seventh month you shall have a holy convocation and afflict yourselves.”
(لاویان ۲۳:۲۷ – Leviticus 23:27)
– سال سبت
«برای شش سال زمینهای خود را بکارید… اما در سال هفتم، زمین باید سالی از استراحت شنبهای داشته باشد.»
“For six years sow your fields… but in the seventh year the land is to have a year of sabbath rest.”
(لاویان ۲۵:۳-۴ – Leviticus 25:3-4)
– تقدیس سال یوبیل
«سال پنجاهم را مقدس بدارید و آزادی را در سراسر سرزمین به تمام ساکنان آن اعلام کنید.»
“Consecrate the fiftieth year and proclaim liberty throughout the land to all its inhabitants.”
(لاویان ۲۵:۱۰ – Leviticus 25:10)
– منع ماموریت به مردی که تازه ازدواج کرده است
«اگر مردی تازه ازدواج کرده باشد، نباید به جنگ فرستاده شود و یا وظیفهای به او واگذار شود.»
“If a man has recently married, he must not be sent to war or have any other duty laid on him.”
(Deuteronomy 24:5)
– جواز طلاق
«اگر مردی زنی را به ازدواج درآورد و در نظر او ناخوشایند شود… باید برای او اجازه طلاق بنویسد.»
“If a man marries a woman who becomes displeasing to him… he writes her a certificate of divorce.”
(تثنیه ۲۴:۱ – Deuteronomy 24:1)
– بردهداری
«اگر بردهای از بنیاسرائیل بخری، باید شش سال برای تو خدمت کند. اما در سال هفتم باید آزاد شود.»
“If you buy a Hebrew servant, he is to serve you for six years. But in the seventh year, he shall go free.”
(خروج ۲۱:۲ – Exodus 21:2)
– تعیین حیوانات حلال گوشت
«شما میتوانید هر حیوانی را که سم دوپاره دارد و نشخوار میکند، بخورید.»
“You may eat any animal that has a divided hoof and that chews the cud.”
(لاویان ۱۱:۳ – Leviticus 11:3)
«از میان آنچه در آبهاست، هرآنچه باله و فلس دارد، میتوانید بخورید.»
“These you may eat, of all that are in the waters: whatever has fins and scales.”
(لاویان ۱۱:۹ – Leviticus 11:9)
– تعیین قضات عادل:
«برای هر یک از قبایل خود در هر شهری که یهوه خدایت به تو میدهد، قضات و مقامات تعیین کن، و آنها باید بین مردم منصفانه قضاوت کنند.»
Appoint judges and officials for each of your tribes in every town the LORD your God is giving you, and they shall judge the people fairly.
(Deuteronomy 16:18).
– منع قتل – قصاص نفس (زندگی در برابر زندگی)
«قتل مکن.»
“You shall not murder.”
(Exodus 20:13 – خروج ۲۰:۱۳)
«هر کس به شخصی ضربهای مهلک بزند، باید کشته شود.»
“Anyone who strikes a person with a fatal blow is to be put to death.”
(Exodus 21:12 – خروج ۲۱:۱۲)
«ولی دم باید قاتل را به قتل برساند؛ هنگامی که ولی دم قاتل را بیابد، باید او را به قتل برساند.»
“The avenger of blood shall put the murderer to death; when the avenger finds the murderer, he shall put him to death.”
(Numbers 35:19 – اعداد ۳۵:۱۹)
«ترحم نشان ندهید: جان در برابر جان، چشم در برابر چشم، دندان در برابر دندان، دست در برابر دست، پا در برابر پا.»
“Show no pity: life for life, eye for eye, tooth for tooth, hand for hand, foot for foot.”
(Deuteronomy 19:21 – تثنیه ۱۹:۲۱)
– پاکسازی زمین از خون با خون
«زمینی را که در آن هستید، آلوده نکنید. خونریزی زمین را آلوده میسازد و برای زمینی که بر آن خون ریخته شده، جز با خون کسی که آن را ریخته، کفارهای نمیتوان به جا آورد.»
“Do not pollute the land where you are. Bloodshed pollutes the land, and atonement cannot be made for the land on which blood has been shed, except by the blood of the one who shed it.”
(Numbers 35:33 – اعداد ۳۵:۳۳)
– منع بخشش قاتل عمدی در ازای خونبها
«برای جان قاتلی که سزاوار مرگ است، خونبها نپذیرید. آنها باید کشته شوند.»
“Do not accept a ransom for the life of a murderer, who deserves to die. They are to be put to death.”
(Numbers 35:31 – اعداد ۳۵:۳۱)
– منع قتل با ابزار آهنی
«اگر کسی با شیئی آهنین ضربهای مرگبار به دیگری بزند، قاتل است؛ و باید کشته شود.»
“If anyone strikes someone a fatal blow with an iron object, that person is a murderer; the murderer is to be put to death.”
(Numbers 35:16 – اعداد ۳۵:۱۶)
– منع قتل با سنگ یا چوب
«و اگر کسی دیگری را با سنگی که میتواند مرگآور باشد بزند، و آن شخص بمیرد، قاتل است؛ و باید کشته شود. یا اگر کسی دیگری را با شیئی چوبی که میتواند مرگآور باشد بزند، و او بمیرد، قاتل است؛ و باید کشته شود.»
“Or if anyone strikes someone with a stone that could kill, and they die, that person is a murderer; the murderer is to be put to death. Or if anyone strikes someone with a wooden object that could kill, and they die, that person is a murderer; the murderer is to be put to death.”
(Numbers 35:17-18 – اعداد ۳۵:۱۷-۱۸)
– منع قتل با ضربه دست از روی دشمنی
«اگر کسی از روی قصد و بدخواهی، دیگری را هل دهد یا چیزی را عمداً به سمت او پرتاب کند، به گونهای که او بمیرد… ولیدم باید قاتل را در هنگام مواجهه بکشد.»
“If anyone with malice aforethought shoves another or throws something at them intentionally so that they die… the avenger of blood shall put the murderer to death when they meet.”
(Numbers 35:20-21 – اعداد ۳۵:۲۰-۲۱)
– منع آسیب زدن به زن باردار و قتل جنین
«اگر افرادی در حال نزاع باشند و به زنی باردار ضربه بزنند و او پیش از موعد زایمان کند، اما آسیب جدی رخ ندهد، مرتکب باید جریمهای را که شوهر زن درخواست میکند و دادگاه اجازه میدهد، بپردازد. اما اگر آسیب جدی رخ دهد، باید جان در برابر جان، چشم در برابر چشم، دندان در برابر دندان، دست در برابر دست، پا در برابر پا گرفته شود…»
“If people are fighting and hit a pregnant woman and she gives birth prematurely but there is no serious injury, the offender must be fined whatever the woman’s husband demands and the court allows. But if there is serious injury, you are to take life for life, eye for eye, tooth for tooth, hand for hand, foot for foot…”
(Exodus 21:22-23 – خروج ۲۱:۲۲-۲۳)
– منع قتل برده
«هر کس برده مرد یا زن خود را با عصا بزند، در صورتی که موجب مرگ او شود، باید مجازات شود، اما اگر برده پس از یکی دو روز بهبود یابد، مجازات نمیشود، زیرا آن برده، دارایی اوست».
“Anyone who beats their male or female slave with a rod must be punished if the slave dies as a direct result, but they are not to be punished if the slave recovers after a day or two, since the slave is their property.”
(Exodus 21:20-21 – خروج ۲۱:۲۰-۲۱)
– قصاص عضو (قانون “چشم در برابر چشم”)
«اما اگر آسیب جدی رخ دهد، باید جان در برابر جان، چشم در برابر چشم، دندان در برابر دندان، دست در برابر دست، پا در برابر پا، سوختگی در برابر سوختگی، زخم در برابر زخم، و کبودی در برابر کبودی گرفته شود.»
“But if there is serious injury, you are to take life for life, eye for eye, tooth for tooth, hand for hand, foot for foot, burn for burn, wound for wound, bruise for bruise.”
(Exodus 21:23-25 – خروج ۲۱:۲۳-۲۵)
«هر کس به همسایه خود آسیب برساند، باید به همان شیوه آسیب ببیند: شکستگی در برابر شکستگی، چشم در برابر چشم، دندان در برابر دندان. کسی که آسیب وارد کرده است، باید همان آسیب را متحمل شود.»
“Anyone who injures their neighbor is to be injured in the same manner: fracture for fracture, eye for eye, tooth for tooth. The one who has inflicted the injury must suffer the same injury.”
(Leviticus 24:19-20 – لاویان ۲۴:۱۹-۲۰)
– قتل غیرعمد
«اما اگر کسی بدون دشمنی، بهطور ناگهانی دیگری را هل دهد یا بدون قصد، چیزی به سوی او پرتاب کند، یا بدون اینکه شخصی را ببیند یک سنگ سنگین و کشنده رویش بیندازد، و آن شخص کشته شود، چنانچه مقتول از دشمنان نباشد و با سونیت انجام نشده باشد هیات قضایی باید متهم به قتل را از ولی دم محافظت کند و او را به شهر پناهگاهی که به آن گریخته است، بازگرداند.»
“But if without enmity someone suddenly pushes another or throws something at them unintentionally, or, without seeing them, drops on them a stone heavy enough to kill, and they die, then since that other person was not an enemy and no harm was intended…”
” the assembly must protect the one accused of murder from the avenger of blood and send the accused back to the city of refuge.”
(Numbers 35:22-25 – اعداد ۳۵:۲۲-۲۵)
«هیات قضایی باید میان متهم و ولیدم، بر اساس این مقررات، داوری کنند. هیات قضایی باید از متهم به قتل در برابر ولیدم محافظت کرده و او را به شهر پناهگاهی که به آن گریخته است بازگردانند. متهم باید در آنجا بماند تا زمان مرگ کاهن اعظم که با روغن مقدس مسح شده بود.»
“The assembly must judge between the accused and the avenger of blood according to these regulations. The assembly must protect the one accused of murder from the avenger of blood and send the accused back to the city of refuge to which they fled. The accused must stay there until the death of the high priest, who was anointed with the holy oil.”
(Numbers 35:24-25 – اعداد ۳۵:۲۴-۲۵)
– منع رشوه در قتل غیرعمد
«فدیهای از کسی که به شهر پناه گریخته است نپذیرید تا او بتواند پیش از مرگ کاهن اعظم، به سرزمین خود بازگردد و در آن زندگی کند.»
“Do not accept a ransom for someone who has fled to a city of refuge and so enable them to go back and live on their own land before the death of the high priest.”
(Numbers 35:32 – اعداد ۳۵:۳۲)
– لزوم رسیدگی به قتل از طریق قضایی
«این مقررات برای داوری میان قاتل و ولیدم است.»
“These regulations are to judge between the slayer and the avenger of blood.”
(Numbers 35:24 – اعداد ۳۵:۲۴)
– تعیین شهرهای پناهگاه
“Designate six cities of refuge… three on this side of the Jordan and three in Canaan… These six towns will be a place of refuge for Israelites and for foreigners residing among them, so that anyone who has killed another accidentally can flee there.”(Numbers 35:6, 13-15 – اعداد ۳۵:۶ و ۱۳-۱۵)
“شش شهر برای پناهگاه تعیین کنید… سه شهر در این سوی اردن و سه شهر در کنعان… این شش شهر پناهگاهی برای اسرائیلی ها و بیگانگان ساکن در میان آنها خواهند بود، تا هر کس دیگری را تصادفاً کشته است، بتواند به آنجا بگریزد.”
– خروج از شهر پناهگاه
“But if the accused ever goes outside the limits of the city of refuge to which they fled and the avenger of blood finds them outside the city, the avenger of blood may kill the accused without being guilty of murder.”
(Numbers 35:26-27 – اعداد ۳۵:۲۶-۲۷)
«اما اگر ولی دم، قاتل را خارج از محدوده شهر پناهگاهی که به آنجا گریخته است پیدا کند، میتواند بدون اینکه متهم به قتل عمد شود، او را بکشد.»
– کشتن گاو قاتل
«اگر گاوی مرد یا زنی را با شاخهای خود بکشد، آن گاو باید سنگسار شود و گوشت آن خورده نشود. اما صاحب گاو مسئول نخواهد بود.»
“If a bull gores a man or woman to death, the bull is to be stoned to death, and its meat must not be eaten. But the owner of the bull will not be held responsible.”
(Exodus 21:28 – خروج ۲۱:۲۸)
– مجازات حیوان خطرناک و قصاص صاحب
«اما اگر گاوی عادت به شاخ زدن داشته باشد و به صاحبش هشدار داده شده باشد، ولی او آن را محصور نکرده باشد و آن گاو مرد یا زنی را بکشد، گاو باید سنگسار شود و صاحبش نیز باید کشته شود. چنانچه پولی مطالبه شود، مالک حیوان میتواند جان خود را با پرداخت آنچه که درخواست میشود حفظ کند.»
“If, however, the bull has had the habit of goring and the owner has been warned but has not kept it penned up and it kills a man or woman, the bull is to be stoned and its owner also is to be put to death. However, if payment is demanded, the owner may redeem his life by the payment of whatever is demanded.”
(Exodus 21:29-30 – خروج ۲۱:۲۹-۳۰)
«اگر گاوی مرد یا زنی را با شاخهای خود بکشد، آن گاو باید سنگسار شود… اما اگر گاو عادت به این کار داشته باشد و به صاحب آن نیز قبلا هشدار داده باشند اما آن را در محفظه نگاه نداشته باشد و گاو کسی را بکشد، آن گاو باید سنگسار شود و صاحب آن نیز باید کشته شود.»
– زنا
«اگر مردی با همسر مرد دیگری، یا با همسر همسایه خود زنا کند، هر دو باید کشته شوند.»
“If a man commits adultery with another man’s wife—with the wife of his neighbor—both the adulterer and the adulteress are to be put to death.”
(Leviticus 20:10 – لاویان ۲۰:۱۰)
– منع زنای با محارم یا جرایم جنسی خاص
«اگر مردی با همسر پدرش ارتباط جنسی داشته باشد، به پدر خود را بیحرمتی کرده است. هم مرد و هم زن باید کشته شوند؛ خون آنها بر سر خودشان خواهد بود.»
“If a man has sexual relations with his father’s wife, he has dishonored his father. Both the man and the woman are to be put to death; their blood will be on their own heads.”
(Leviticus 20:11 – لاویان ۲۰:۱۱)
– منع رابطه جنسی با محارم
کسی حق ندارد با خویشان نزدیک [محارم] خود، رابطه جنسی داشته باشد.
“No one is to approach any close relative to have sexual relations.”
(Leviticus 18:6)
– منع تجاوز جنسی
“If a man happens to meet a virgin who is not pledged to be married and rapes her and they are discovered, he shall pay her father fifty shekels of silver. He must marry the young woman, for he has violated her. He can never divorce her as long as he lives.”
(Deuteronomy 22:28-29 – تثنیه ۲۲:۲۸-۲۹)
«اگر مردی به دختری بدون اینکه درخواست ازدواج دهد تجاوز کند و آنها کشف شوند، باید پنجاه شکل نقره به پدر او بپردازد. او باید با آن دختر ازدواج کند، زیرا او را ننگین کرده است. او تا آخر عمر نمیتواند او را طلاق دهد.»
– منع دزدی
“Whoever steals an ox or a sheep and slaughters it or sells it must pay back five head of cattle for the ox and four sheep for the sheep.”
(Exodus 22:1 – خروج ۲۲:۱)
«کسی که گاو یا گوسفندی را بدزدد و ذبح کند یا بفروشد، باید پنج رأس گاو و برای گوسفند، چهار گوسفند پس بدهد».
– جبران تلف حیوان مورد امانت
“If anyone borrows an animal from their neighbor and it is injured or dies while the owner is not present, they must make restitution.”
(Exodus 22:14 – خروج ۲۲:۱۴)
«اگر کسی حیوانی را از همسایهاش قرض بگیرد، و در غیاب صاحب آن مجروح شود یا بمیرد، باید جبران کند».
– جبران سوزاندن غلات و مزرعه
“Whoever starts a fire and it spreads through thorns so that it burns shocks of grain or standing grain or the whole field must make restitution for what was burned.”
(Exodus 22:6 – خروج ۲۲:۶)
«کسی که آتشی برافروزد و موجب سوختن غلات یا کل مزرعه دیگری شود، باید آنچه سوخته است را جبران کند».
– منع رها کردن چاه خطرناک
“If anyone uncovers a pit or digs one and fails to cover it and an ox or a donkey falls into it, the one who opened the pit must pay the owner for the loss and keep the dead animal.”
(Exodus 21:33-34 – خروج ۲۱:۳۳-۳۴)
«اگر کسی گودالی را باز کند یا حفر کند و آن را نپوشاند و گاو یا الاغی در آن بیفتد، کسی که گودال را باز کرده است باید ضررش را به صاحبش بپردازد و حیوان مرده را نگه دارد».
– منع فالگیری و جادوگری
“Do not turn to mediums or seek out spiritists… A man or woman who is a medium or spiritist among you must be put to death.”
(Leviticus 19:31, 20:27 – لاویان ۱۹:۳۱ و ۲۰:۲۷)
«به واسطهها روی نیاورید و به دنبال احضارکنندگان ارواح نباشید… مرد یا زنی که در میان شما به واسطهشدن یا احضار ارواح بپردازد، باید کشته شود».
– مجازات فرزند نافرمان
«اگر کسی پسری سرسخت و سرکش داشته باشد که از پدر و مادرش اطاعت نکند، همه مردم شهر باید او را سنگسار کنند تا بمیرد.»
“If someone has a stubborn and rebellious son who does not obey his father and mother… all the men of his town are to stone him to death.”
(Deuteronomy 21:18-21 – تثنیه ۲۱:۱۸-۲۱)
– لزوم سالم بودن قربانی
«اگر قربانی او یک حیوان نامناسب از گله باشد، باید یک نر بیعیب را تقدیم کند.»
“If his offering is a burnt offering from the herd, he shall offer a male without blemish.”
(لاویان ۱:۳ – Leviticus 1:3)
– منع نوشیدن خون:
«خون را نخورید، مثل آب روی زمین بریزید.»
“You must not eat the blood; pour it out on the ground like water.”
(Deuteronomy 12:16)
– منع پختن بزغاله در شیر مادرش
«بزغاله را در شیر مادرش نپزید.»
“Do not cook a young goat in its mother’s milk.”
(Exodus 23:19)
– منع بستن دهان گاو در حال خرمنکوبی
« به گاوی که در حال خرمنکوبی است، پوزهبند نزن.»
– “Do not muzzle an ox while it is treading out the grain.”
(Deuteronomy 25:4)
– منع صید پرنده مادر
«اگر به آشیانه یک پرنده برخوردی… مادر جوجهها را نگیر.»
– “If you come across a bird’s nest… do not take the mother with the young.”
(Deuteronomy 22:6-7)