سند برنامه جامع ترویج و ارتقای سواد فضای مجازی

در راستای اجرای تبصره (۳) بند «د» «سند راهبردی جمهوری اسامی ایران در فضای مجازی» مصوب هشتاد و چهارمین جلسه مورخ ۱۴۰۱/۰۵/۱۱ شورای عالی فضای مجازی کشور، «سند برنامه جامع ترویج و ارتقای سواد فضای مجازی» موضوع ردیف (۲۸) بند «د» سند رهبردی جمهوری اسلامی ایران در فضای مجازی که در جلسات یک صد و شصت و یکم مورخ ۱۴۰۴/۰۲/۲۷ و یک صد و شصت و دوم مورخ ۱۴۰۴/۴/۲۱ کمیسیون عالی ارتقای تولید محتوای فضای مجازی کشور به تصویب رسیده است، برای اجرا ابلاغ می شود.

دبیر شورای عالی و رئیس مرکز ملی فضای مجازی ـ سید محمدامین آقامیری

سند برنامه جامع ترویج و ارتقای سواد فضای مجازی

مصوب جلسات یکصد و شصت و یکم مورخ ۱۴۰۴/۲/۲۷ و یکصد و شصت و دوم مورخ ۱۴۰۴/۴/۲۱ کمیسیون عالی ارتقای تولید محتوای فضای مجازی کشور

به استناد ردیف ۲۸ جدول اقدامات کلان موضوع بند «د» سند راهبردی جمهوری اسلامی ایران در فضای مجازی ـ ترویج و ارتقای سواد فضای مجازی (از قبیل فرهنگ کاربری و هشیارسازی) ـ مصوب هشتاد و چهارمین جلسه مورخ ۱۴۰۱/۰۵/۱۱ شورای عالی فضای مجازی و تکالیف مواد ۶۵ و ۷۴ و ۷۶ و ۷۷ و ۸۵ قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب ۱۴۰۳، «سند برنامه جامع ترویج و ارتقای سواد فضای مجازی» به پیشنهاد مورخ ۱۴۰۳/۱۱/۰۲ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (دستگاه متولی تدوین پیش نویس) با شماره نامه ۱۰۸۱۳۲، در جلسه های ۱۶۱ (مورخ ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۴) و ۱۶۲ (مورخ ۲۱ تیر ۱۴۰۴) کمیسیون عالی ارتقای تولید محتوای فضای مجازی کشور، به شرح زیر به تصویب رسید.

ماده ۱ـ تعاریف و اختصارات

۱. الگوی مفهومی سواد فضای مجازی:

چارچوبی جامع و پویاست که سطح مطلوب و کافی از چهار مؤلفه کلیدی انگیزه، نگرش، آگاهی و مهارت ها را برای بهره گیری اثربخش، ایمن و مسئولانه از فضای مجازی تعریف می کند. این الگو، شایستگی های زیست فضای مجازی را نه صرفاً به عنوان سواد فضای مجازی^[۱] که شامل دانایی و توان استفاده پایه ای است، بلکه به مثابه سازه ای اجتماعی و فناورانه از شایستگی های زیست فضای مجازی^[۲] شامل سواد فضای مجازی، مهارت های کاربردی و منش و رفتار لازم در تطبیق با موقعیت در نظر می گیرد که با ترکیب این مؤلفه ها، امکان استفاده بهینه و مواجهه هدفمند با فرصت ها و مقابله اصولی با مخاطرات فضای مجازی (مانند اخبار جعلی، نقض حریم خصوصی و کلاه برداری سایبری و …) را فراهم می سازد.

۲. سواد فضای مجازی:

مجموعه دانش ها، مهارت ها و نگرش های ضروری برای بهره گیری ایمن، مسئولانه و اثربخش از فضای مجازی است که مشتمل بر سواد رسانه ای (تحلیل انتقادی محتوا)، سواد اطلاعاتی (جستجو، ارزیابی و مدیریت داده ها) و سواد فناوری (کاربرد ابزارهای رقومی (دیجیتال)) می شود. این سواد با تقویت شایستگی های فردی (مانند تفکر نقادانه و انطباق پذیری) و مسئولیت پذیری اجتماعی (احترام به حریم خصوصی، مقابله با اخبار جعلی و مشارکت مسئولانه در فضای مجازی)، زمینه را برای مصونیت در برابر تهدیدات امنیتی، روانی و اجتماعی فراهم می کند و به عنوان فرآیندی پویا، نیازمند یادگیری مستمر و همگامی با تحولات فناوری است.

۳. بوم سواد و شایستگی های زیست فضای مجازی: 

یکی از اجزای مهم زیست بوم فضای مجازی کشور است که شامل شبکه ای پیچیده و پویا از اجزا (فردی، سازمانی و فناورانه)، ارکان (آموزشی، حقوقی و فنی)، فرآیندها (تولید محتوا، نظارت، آموزش و مصرف) و روابط تعاملی (همکاری، رقابت و تنظیم گری) است که در محیطی متشکل از عوامل داخلی (مانند فرهنگ فضای مجازی جامعه و زیرساخت های ملی) و عوامل خارجی (مانند تحولات جهانی فناوری و هنجارهای بین المللی) عمل می کند.

بوم سواد و شایستگی های فضای مجازی، ذی نفعان متنوعی شامل نهادهای حکمران (دولت، مجلس شورای اسلامی، قوه قضائیه، شورای عالی فضای مجازی و شورای عالی انقلاب فرهنگی)، تنظیم گران حرفه ای (نهادهای قانونی تنظیم گری، نخبگان فناوری، کنشگران مدنی و تولیدکنندگان محتوا)، کاربران عادی (عموم مخاطبان فعال در فضای مجازی با اولویت کودکان، نوجوانان، جوانان، زنان،کارمندان و سالمندان)، سکوهای رقومی (دیجیتال) و شبکه های بین المللی را در چهار لایه زیرساخت فنی: شامل سخت افزارها، شبکه های ارتباطی و استانداردهای امنیتی؛ سکو و خدمات: سکوهای رقومی (دیجیتال)، بازارهای برخط و خدمات ابری؛ محتوا: داده ها، اطلاعات، رسانه ها و آثار خلاقانه تولیدشده در فضای مجازی؛ کاربری: الگوهای رفتار فردی و جمعی کاربران، مهارت های رقومی (دیجیتال) و مشارکت اجتماعی در برمی گیرد.

این بوم با تکیه بر چارچوب های اخلاقی (احترام به تنوع، شفافیت و مسئولیت پذیری) و سازوکارهای انعطاف پذیر (مانند بازنگری دوره ای قوانین و آموزش مستمر)، به دنبال ایجاد تعادلی پایدار، میان فرصت آفرینی (دسترسی عادلانه، نوآوری و رشد فرهنگی و اقتصادی) و کاهش مخاطرات (شکاف رقومی (دیجیتالی)، آسیب های روانی و تهدیدات امنیتی) است. همچنین، با تقویت گفت وگوی بین ذی نفعان و حاکمیت مشارکتی، زمینه را برای شکل گیری بومی فراگیر، تاب آور و پاسخگو به نیازهای حال و آینده فراهم می کند.

۴. کمیسیون عالی: کمیسیون عالی ارتقای تولید محتوای فضای مجازی کشور، موضوع مصوبه دهمین جلسه مورخ ۱۳۹۱/۰۹/۱۱ شورای عالی فضای مجازی است.

۵. برنامه جامع: سند حاضر و ملحقات آن است.

۶. دبیرخانه: «دبیرخانه اجرایی سند برنامه جامع ترویج و ارتقای سواد فضای مجازی» مستقر در وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به شرح ماده (۵) برنامه جامع است.

۷. وزارت: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.

۸. مرکز: مرکز ملی فضای مجازی.

ماده ۲ـ چشم انداز

برنامه جامع با تمرکز بر شناخت عمیق فرصت ها، مهار مخاطرات و بهینه سازی تعاملات در چهار لایه اصلی شامل زیرساخت فنی، سکو و خدمات، محتوا و کاربری، زمینه را برای ترویج، ارتقای کیفی و کمی و تقویت بوم سواد و شایستگی های زیست فضای مجازی فراهم می کند و در افق پنج ساله از زمان ابلاغ، به دنبال تحقق جامعه ای آگاه، توانمند و مسئولیت پذیر در تعامل با فضای مجازی است.

ماده ۳ـ اهداف

۱. ایجاد «نهضت ملی ترویج و ارتقای سواد فضای مجازی» باهدف عمومی سازی آن.

۲. بسترسازی و حمایت از بوم سواد فضای مجازی شامل ذی ربطان و ذی نفعان.

۳. ایجاد تمرکز در سیاست گذاری و راهبری اثربخش در ترویج و ارتقای سواد فضای مجازی.

ماده ۴ـ سیاست ها

۱. سیاست های زیرساختی و مقرراتی:

الف) تقویت زیرساخت های فنی، حمایتی و محتوایی؛ ب) شبکه سازی، حمایت و همکاری بین ذی نفعان بوم سواد فضای مجازی؛ پ) تعیین متولی واحد و شفاف سازی مسئولیت ها؛ ت) مقررات گذاری هوشمند برای سکو ها و دیگر ذی نفعان؛ ث) استقرار نظام پایش و ارزیابی؛ ج) حاکمیت داده محور و اصلاح مستمر.

۲. سیاست های آموزشی:

الف) انسجام بخشی به محتوای آموزشی و مهارتی؛ ب) تولید دانش بومی و خلاقیت محور؛ پ) توانمندسازی مربیان و مدرسان و کنشگران اجتماعی؛ ت) توسعه سکوهای آموزشی هوشمند؛ ث) آموزش های موقعیت محور و رسانه ای.

۳. سیاست های ترویجی:

الف) ارائه منابع آموزشی فراگیر و چندرسانه ای متناسب با اقشار مختلف جامعه هدف؛ ب) جلب مشارکت عمومی در نهضت ملی ترویج و ارتقای سواد؛ پ) بهینه سازی نقش رسانه های ملی و فراگیر.

ماده ۵ ـ سازوکار اجرا

۱. وزارت به عنوان تسهیل گر و هماهنگ کننده ملی، مسئولیت اجرای اثربخش و کامل برنامه جامع را با نظارت مرکز بر عهده دارد. در این راستا وزارت موظف است دبیرخانه اجرایی سند برنامه جامع ترویج و ارتقای سواد فضای مجازی را شکل دهد؛ دستگاه های مرتبط و دیگر افراد، انجمن ها و نهادهای مرتبط با برنامه جامع، ضمن همکاری و تعامل با دبیرخانه، برنامه ها، اقدامات و گزارش های پیشرفت و اجرای برنامه های خود را به دبیرخانه اعلام می نمایند.

۲. دبیرخانه به تناسب موضوعات با مشارکت و حضور نمایندگان تام الاختیار دستگاه های زیر اقدام به راهبری امور می نماید: مجلس شورای اسلامی، قوه قضائیه، دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی، شورای اطلاع رسانی دولت، سازمان صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران، وزارتخانه های آموزش وپرورش، اطلاعات، ارتباطات و فناوری اطلاعات، کشور، علوم، تحقیقات و فناوری، بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، تعاون، کار و رفاه اجتماعی و ورزش و جوانان، سازمان های اداری و استخدامی کشور، برنامه وبودجه کشور و تبلیغات اسلامی، ستاد کل نیروهای مسلح، ارتش جمهوری اسلامی ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، فرماندهی کل انتظامی جمهوری اسلامی ایران، سازمان پدافند غیرعامل کشور و مراکز مدیریت حوزه های علمیه.

۳. مهم ترین وظایف دبیرخانه عبارت اند از: اولویت بندی و همکاری در تدوین دستورالعمل های اجرایی برای هر دستگاه بر اساس نقشه راه و اقدامات مندرج در برنامه جامع، ایجاد سامانه یکپارچه گزارش دهی برای رصد پیشرفت طرح (پروژه) ها، برگزاری جلسات تخصصی و عمومی با حضور نمایندگان تام الاختیار دستگاه های مذکور در بند (۲) این ماده برای رفع موانع اجرای برنامه ها، اعتباربخشی به برنامه ها و محتواهای مرتبط با سواد و شایستگی های زیست فضای مجازی، طراحی سازوکارهای لازم برای دوران بحران و جنگ و اجرای آن، تمهید منابع و نظارت بر تخصیص و هزینه کرد اثربخش اعتبارات حمایتی و تکلیفی، اعلام گزارش های دوره ای و سالانه تخصصی برای سیاست گذاری و حکمرانی هوشمند فضای مجازی. شرح وظایف، سازوکار اجرایی و آیین نامه های مورد نیاز دبیرخانه با پیشنهاد وزارت و تأیید دبیرخانه کمیسیون عالی تصویب می گردد.

ماده ۶ ـ اقدامات و برنامه ها

به منظور ترویج و ارتقای بوم سواد و شایستگی های زیست فضای مجازی، دستگاه های مسئول و مرتبط در ماده ۵ برنامه جامع موظف اند اقدامات تخصصی و برنامه های بین بخشی مندرج در جدول زیر را اجرایی نمایند.

ماده ۷ـ شاخص های تحقق برنامه جامع

در راستای تحقق اهداف کلی و اثربخشی اقدامات ماده (۶)، شاخص های کلی زیر در نظر گرفته شده است. وزارت متولی ارزیابی دوره ای اقدامات برنامه جامع با نظارت مرکز بوده و دبیرخانه موظف است تا حداکثر یک ماه پس از ابلاغ برنامه جامع، زیرشاخص های تحقق، روش ها و بازه زمانی ارزیابی هر شاخص کلی را تعیین و جهت تصویب به کمیسیون عالی اعلام نماید.

ماده ۸ ـ بودجه و تأمین اعتبار

۱. تعهدات کلی دستگاه ها:

تمامی دستگاه ها و نهادهای مرتبط با برنامه جامع، موظف اند تمهیدات لازم برای اجرای وظایف و مأموریت های محوله را در قالب اعتبارات و طرح (پروژه) های ویژه در لوایح بودجه سنواتی برنامه ریزی و تأمین نمایند. این اعتبارات باید به گونه ای تخصیص یابد که اهداف برنامه جامع، در چهار لایه زیرساخت فنی، سکو و خدمات، محتوا و کاربری به طور کامل پوشش داده شود.

۲. تأمین منابع از محل قوانین بودجه ای:

وزارت موظف است در آیین نامه های اجرایی برنامه جامع، رویه های لازم برای تأمین منابع مورد نیاز برنامه جامع برای سال ۱۴۰۴ را از محل اعتبارات بند «ث» تبصره (۸)  ماده واحده قانون بودجه سال ۱۴۰۴ کل کشور (شناسه بودجه ای ۷۰۱۱۲) و برای سال های بعد به استناد آیین نامه اجرایی بند «ب» ماده (۷۶) قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران مصوب جلسه ۱۴۰۴/۰۴/۲۹ هیئت وزیران تمهید کند. این اعتبارات با برنامه ریزی، هدایت، تنظیم گری و تسهیل گری دبیرخانه، صرف برنامه های توسعه، ترویج و ارتقای سواد و شایستگی های زیست فضای مجازی در کشور خواهد شد.

۳. تأمین اعتبار از محل برنامه های پیشگیری از آسیب های اجتماعی:

سازمان امور اجتماعی کشور موظف است در راستای اجرای بند «ب» ماده (۸۵) قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران، به منظور پیشگیری اولیه از بروز آسیب های اجتماعی از طریق ارتقای مهارت های زندگی (به ویژه سواد و شایستگی های زیست فضای مجازی)، اقدامات لازم را برای تأمین اعتبار طرح ها از محل اعتبارات سالانه «پیشگیری و مقابله با آسیب های اجتماعی» (با تأکید بر آسیب های اجتماعی نوپدید) یا دیگر اعتبارات خود، انجام دهد.

ماده ۹ـ ضمانت اجرایی، پایش مستمر و همکاری های بین بخشی

۱. سازمان برنامه وبودجه کشور موظف است از محل اعتبارات مصوب مربوط هر دستگاه یا احکام مرتبط مورد اشاره در مواد (۷۶) و (۸۵) قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران یا دیگر منابع اعتباری، برنامه ها و اعتبارات اجرایی سازی مأموریت ها و وظایف محوله برنامه جامع را با رعایت اولویت وفق بند ۳ ماده ۵ برنامه جامع، پیش بینی و تأمین کرده و گزارش اقدامات خود را به صورت سالانه به شورای عالی فضای مجازی اعلام کند.

۲.  همه دستگاه های موضوع بند «۲» ماده (۵) برنامه جامع موظف اند به صورت فصلی، گزارش اقدامات اثربخش و نیز تحقق برنامه های خود مبتنی بر شاخص های کمی و کیفی و سنجه ارزیابی را به همراه مستندات و نیز ارائه تحلیلی تحقق یا عدم تحقق به دبیرخانه و مرکز اعلام کنند.

۳. ارزیابی عملکرد یک ساله دستگاه ها در زمینه اجرای برنامه جامع، با همکاری سازمان اداری و استخدامی کشور انجام و نتایج آن جهت تأثیر در جشنواره شهید رجایی به سازمان یادشده ارائه می شود.

۴. به منظور ارزیابی و راهبری دقیق تحقق برنامه جامع، سطوح ارزیابی مطلوب اجرایی آن، به شرح زیر انجام می گردد:

الف) ارائه گزارش رسمی دستگاه های مسئول به صورت سالانه به دبیرخانه.

ب) سنجش شاخص های ماده (۷) برنامه جامع و پایش میدانی توسط ارزیاب مستقل تحت نظارت وزارت.

پ) ارزیابی عملکرد دستگاه های مسئول اجرایی سازی برنامه جامع توسط سازمان اداری و استخدامی کشور در جشنواره شهید رجایی.

ت) ارزیابی جامع و اعلام گزارش سالانه ملی توسط مرکز با همکاری وزارت جهت ارائه در شورای عالی فضای مجازی.

۵. گزارش و مصوبات جلسات دبیرخانه و دیگر مواردی که نیازمند اطلاع رسانی عمومی است ازجمله گزارش های عملکردی باید به صورت عمومی در وبگاه وزارت و با تأیید مرکز منتشر شود.

۶. اجرای وظایف محوله برنامه جامع بر عهده بالاترین مقام مسئول هر دستگاه بوده و هرگونه عدم تحقق آن حسب مورد مشمول دستورالعمل نحوه مقابله با ترک وظایف قانونی مدیران و کارمندان و پیشگیری از آن مصوب ۱۳۹۹/۰۷/۳۰ رئیس قوه قضاییه، قانون حمایت از اطفال و نوجوانان (به ویژه فصل جرائم و مجازات ها) مصوب ۱۳۹۹ و یا سایر قوانین مرتبط بوده که با درخواست مرکز توسط دادستانی پیگیری خواهد شد.

ماده ۱۰ـ سایر ضوابط

۱. این برنامه جامع به استناد ردیف ۲۸ جدول اقدامات کلان موضوع بند «د» سند راهبردی جمهوری اسلامی ایران در فضای مجازی، مصوب هشتاد و چهارمین جلسه مورخ ۱۴۰۱/۰۵/۱۱ شورای عالی فضای مجازی و نیز تحقق تکالیف مرتبط قانون برنامه  پنج ساله هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی به ویژه مواد ۶۵ و ۷۴ و ۷۶ و ۷۷ و ۸۵ ، در ۱۰ ماده تنظیم و در جلسات ۱۶۱ و ۱۶۲ کمیسیون عالی مورد بررسی و تصویب قرار گرفت و برای اجرا ابلاغ می گردد.

۲. از تاریخ ابلاغ برنامه جامع، اجرای آن برای همه ذی ربطان و ذی نفعان آن لازم الاجرا بوده و مفاد آن بر کلیه مقررات و ضوابط مشابه و ناظر بر زیست بوم فضای مجازی کشور در موارد مغایرت، حاکم خواهد بود.^[۳]

۳. تفسیر و تبیین کلیه موارد مذکور در برنامه جامع (به ویژه موارد مجمل و مشترک بین دستگاهی) و سازوکار و ساختارهای لازم برای اجرا و ابلاغ آن ها و یا اقدامات لازم در دوران بحران و جنگ، بر عهده کمیسیون عالی است. اجرای این موارد برای همه ذی ربطان و ذی نفعان و مخاطبان برنامه جامع، لازم الاجرا خواهد بود.

۴. دبیرخانه موظف است هر دو سال یک بار، بازنگری جامع در برنامه ها و سیاست های اجرایی را با توجه به پیشرفت های فناوری (مانند هوش مصنوعی یا زنجیره بلوکی) و نیازهای میدانی و عملیاتی انجام دهد و پیشنهاد های خود را جهت تصویب به کمیسیون عالی ارائه کند.

۵. مرکز موظف است در صورت لزوم، حداکثر پس از پنج سال از ابلاغ برنامه جامع، به منظور ارزیابی و راهبری اثربخش اجرای مفاد برنامه جامع، ضمن نظارت دائمی و ارزیابی های مستمر بوم سواد و شایستگی های زیست فضای مجازی، بر اساس بازخوردهای دریافتی و ارزیابی عملکرد و تحقق اهداف، برنامه جامع را مورد بررسی و اصلاح قرار دهد.

۱. Virtual Space Literacy

۲ .Competencies for Life in Virtual Space

[۳] از جمله کارگروه «دستورالعمل الزامات ارتقای سواد فضای مجازی در حوزه محتوا و خدمات فرهنگی فضای مجازی» مصوب جلسه ۱۱ مورخ ۱۳۹۹/۰۶/۲۳ کمیسیون عالی.